Stripgeschiedenis

Bob van den Born

Bob van den Born was een Nederlands cartoonist die vooral bekend staat om zijn pantomimegagstrip 'Professor Pi' (1954-1965). Ondanks het feit dat de reeks slechts een decennium liep is ze bij lezers toch zeer geliefd gebleken. In tegenstelling tot de meeste krantengagstrips maakte Van den Born van meer subtiele humor gebruik, die soms iets meer overpeinzing en zorgvuldig bestuderen van de prentjes vereist om de grap te begrijpen. Het bezorgde hem een blijvende cultstatus. Niet enkel in zijn vaderland, maar ook elders in de wereld waar 'Professor Pi' in diverse andere kranten liep. Het maakte Van den Born één van de weinige Nederlandse stripauteurs die een internationale carrière genoot. Hij was verder actief als schilder, illustrator en karikaturist.

Vroeg leven en carrière
Bob van den Born werd op 30 oktober 1927 in Amsterdam geboren. Hij studeerde aan de Rijksnormaalschool om een tekenleraar te worden, maar koos ervoor om strips te gaan tekenen. Tot zijn invloeden behoorden Saul Steinberg, Honoré Daumier, Bruno Paul, Pieter Saenredam en Lucebert. In 1945 was hij één van de vele jonge Nederlanders die naar Nederlands-Indië werd verzonden om de groeiende verzetsbeweging in de kolonie te onderdrukken. Hij was er vooral actief als een legerarts. In 1949 moest Nederland uiteindelijk de Indonesische onafhankelijkheid aanvaarden en kon Van den Born terug naar huis keren. Terug in het burgerbestaan wilde hij aanvankelijk een illustrator van nieuwsreportages worden. Op een avond woonde hij een marxistische bijeenkomst bij, tekende alle aanwezigen en toonde zijn werk aan Het Parool. Dit leidde tot de baan die hij verkoos. Spoedig woonde Van den Born toneelstukken, parlementaire bijeenkomsten, rechtszaken en andere gebeurtenissen bij als de officiële tekenaar-journalist van Het Parool. Na de Watersnoodramp in de provincie Zeeland (1953) schetste hij het rampgebied.


"What a world!", cartoon door Bob van den Born.

Carrière als cartoonist
Maar de tekenaar hield er niet van dat hij, terwijl hij zich probeerde te concentreren, omringd was door menigten en lawaai. Gezien cartoons destijds erg populair waren besloot Van den Born cartoonist te worden. Hij publiceerde zowel in Het Parool als in het nieuwsblad Mandril. Maar ook deze baan frustreerde hem, toen veel van zijn cartoons geweigerd werden. In een interview (8 maart 1991) met Peter van Brummelen voor Het Parool herinnerde hij zich dat telkens wanneer hij tien cartoons met zich meebracht mogelijk slechts één ervan werd gepubliceerd. Om geld te verdienen besloot hij een krantenstriptekenaar te worden.

Professor Pi
In 1954 bedacht Van den Born de verstrooide en eiervormige 'Professor Pi', die altijd kalm en onverstoorbaar blijft in elke situatie, maar een vurig observator is van een steeds absurder wordende wereld. Aanvankelijk toonde zijn huiskrant geen interesse, dus bood hij de strip aan het Britse blad Time & Tide aan. Pas toen het ginds een succes werd en ook in Spaanse en Chinese bladen een plekje, vond kreeg 'Professor Pi' ook in Het Parool groen licht. De strip debuteerde op 2 januari 1955 in de weekendbijlage als een reeks onafhankelijke cartoons. Op algemeen verzoek, waaronder van fotoredacteur Theo Ramaker, werd 'Professor Pi' uiteindelijk een dagstrip die bijna een decennium lang in Het Parool liep. De strip werd eind 1956 aangekondigd en liep tot 30 december 1964. Tussen 1993 en 1998 verschenen herhalingen in Het Parool. Dankzij het gebrek aan dialoog was 'Professor Pi' makkelijk te verspreiden en verscheen met dezelfde populariteit in Spanje, China, Italië, Zwitserland en Noord- en Zuid-Amerika via het Swan Features Syndicate. Van den Born had er plezier in om visuele grappen te bedenken die niet altijd op het eerste gezicht duidelijk waren. Dit gaf de reeks een waardiger en intelligenter reputatie dan de meeste andere tekstloze gagstrips uit die periode. Door de jaren heen evolueerde de strip desondanks meer naar een cartoon die uit slechts één prentje bestond.

Ondanks zijn indrukwekkende wereldwijde succes was Van den Born nog altijd niet tevreden. Nieuwe ideeën bedenken kan aanzienlijk moeilijk worden na een aantal jaren, zoals elke dagelijkse stripauteur kan bevestigen. Bovendien was hij niet echt een fan van het medium. In het voorheen vermelde interview met Peter van Brummelen bekende Van den Born dat hij niet echt van stripreeksen hield: "Ik snap niet hoe mensen het doen? Ze lezen drie prentjes en pas 24 uur later lezen ze de rest. Tegen die tijd ben ik allang de vorige aflevering vergeten." Hij vond ook dat zelfs de mooist geïllustreerde strips, waarbij hij specifiek Marten Toonders 'Tom Poes' en Pieter Kuhns 'Kapitein Rob' noemde, te infantiel voor hem waren. Dit verklaart ook waarom Van den Born nooit langere verhalen tekende en waarom 'Professor Pi' zijn enige bijdrage tot de stripgeschiedenis blijft. In 1971 werd een eerste compilatie van 'Professor Pi' stripverhalen gepubliceerd als een co-productie van Arcanum en Kees Kousemakers label De Morsige Roeranger. Kousemaker herdrukte het in 1978 en publiceerde in 1978 en 1979 drie extra collecties via zijn stripwinkel Lambiek. Lambiek stuurde ook Hergé een exemplaar dat jaar, die ons terugschreef dat hij van ons geschenk hield, omdat hij "altijd erg in 'Professor Pi' geïnteresseerd was." 

Professor Pi, by Bob van den Born

Illustratiecarrière
Buiten zijn stripcarrière was Van den Born actief als een illustrator van boeken en advertenties. Hij maakte ook ontelbare karikaturen van politici en sportberoemdheden in klei en papier-maché. Sommige hiervan werden in Madame Tussauds in Amsterdam tentoongesteld. Zijn bekendste werk in dit wassenbeeldenmuseum was een schip met karikaturen van de Nederlandse politici Piet de Jong, Marga Klompé, Hans van Mierlo, Bauke Roolvink, Norbert Schmeltzer, Joop den Uyl and Willem Witteveen. Het schip werkte als een carrousel en draaide rondjes. Het stuk werd in september 1970 geïntroduceerd en maakte deel uit van de permanente tentoonstelling tot de gekarikaturiseerde politici niet langer in het openbaar verschenen en vervangen werden door anderen.

Sinds 1973 wijdde Van den Born zijn tijd voornamelijk aan schilderen. Vanaf de jaren 1990 maakte hij experimentele collages met behulp van een computer. Hij had zijn eigen pagina op de site Deviant Art, waar gebruikers hun eigen tekeningen online kunnen zetten. In 1991 organiseerde Galerie Lambiek een speciale tentoonstelling rond Van den Born's werk, waarbij verschillende van zijn 2.929 'Professor Pi' stroken te zien waren. Eén van Van den Borns bewonderaars is Joost Swarte. Sinds 2014 verbleef de artiest in het Rosa Spier Huis, een bekend rusthuis voor Nederlandse artiesten. Hij overleed op 27 november 2017 op 90-jarige leeftijd.

Invloed en nalatenschap
De naam van het personage inspireerde ook de tweejaarlijkse Professor Pi-prijs voor illustratoren, die in 2002 samengevoegd werd met de meer algemene Amsterdamprijs voor de Kunst.In Almere werd een gracht naar 'Professor Pi' vernoemd, als onderdeel van de Stripheldenbuurt.

Bob van den Born and Joost Swarte
Bob van den Born met Joost Swarte op de opening van zijn expositie in Galerie Lambiek op 1 maart 1991

Register van tekenaars
Engelse biografie in de Comiclopedia