Stripgeschiedenis

De Enschedese School

De doka van Hercules
'De doka van Hercules'.

Het collectief dat bekendstond als "De Enschedese School" is één van de meest obscure kanttekeningen in de Nederlandse stripgeschiedenis. Hun enige stripboek, 'De Doka van Hercules, door W.F. Bernards' (1981), werd niet eens door één van de leden getekend, maar samengesteld uit prentjes die uit pulpstripboeken gehaald waren. Het werd gemaakt in opdracht van CJP, het Nederlandse Cultureel Jongeren Paspoort, maar de directie liet uiteindelijk alle drukken vernietigen omdat het werk schaamteloos W.F. Hermans' klassieke roman 'De donkere kamer van Damocles' parodieerde.


Nieuwsblad van het Noorden, 20 november 1981.

Achtergrond
De kern van "De Enschedese School" bestond uit Kees Maas (Eindhoven, 1953), Willem Wisselink, Johan Visser (Gorinchem, 1952) en Frans Oosterhof (Nijverdal, 20 augustus 1951). De eerste fundamenten werden begin jaren 1970 gelegd, tijdens hun studie aan de Academie voor Kunst en Industrie in Enschede. Samen met collegastudenten Dingenus van de Vrie en Rose-Marie Gerritsen (Velp, 20 januari 1950) en hun leraar Geert Voskamp (Hengelo, 17 december 1934) begonnen ze in 1975 hun activiteiten in een oud schoolgebouw vlakbij de Enschedese stadsgrenzen. Alhoewel ze op een nieuwe artistieke aanpak mikten, beschouwden ze zichzelf niet als revolutionairen of een beweging. Het team probeerde zijn kunst via "exclusieve-kunst-in-oplage". Ze hielden kunstmanifestaties in lokale supermarkten, maar veel van hun werken bereikten hun (bescheiden) publiek via de post. Ze noemden het grappend "Moderne kunst per PTT". Viermaal per jaar stuurde de groep een kunstwerk naar hun abonnees, zo'n 250 op het hoogtepunt van hun populariteit. Hun eerste project in januari 1977 was een zeefdruk die 'The downfall of the house Escher' voorstelde (een woordspeling op Edgar Allan Poe's kortverhaal 'The Fall of the House of Usher' en de Nederlandse graficus M.C. Escher), die de abonnees negen keer konden terugsturen, waarbij de druk telkens een dramatisch vervolg kreeg. Andere projecten waren o.m. een envelop met een postzegel met burgemeester Henk Vonhoff, een aantal postkaarten, een dioramatafel en een "kunstenaarsontbijtset". Hun producties balanceerden vaak tussen gesofistikeerde kitsch en (zelf)parodie. Net zoals hun punklabel, De 1000 Idioten Records (later: Idiot Records), dat haar naam afleidde van het idee dat er minstens 1000 idioten zouden bestaan die hun producten zouden willen kopen. Idiot Records bracht albums en singles uit van onder andere Fay Lovsky, Mathilde Santing, Paul Tornado, De Gigantjes en Maas en Wisselink's eigen muzikale project Kewi University of Swing. Onder het label De Ark gaven ze boeken uit als 'Im Herbst' (1979) door Frans Oosterhof, het kunstboek 'Le Moment Suprême' (1981) en 'Fatale Filatelie' (1984) door Roland Sips, maar ook hun eigen blad De Enschedese School (1980-1982).

'De Doka van Hercules' strip
Tegen 1981 verplaatsten de vier overgebleven leden Maas, Wisselink, Visser en Oosterhof hun activiteiten naar Amsterdam. Rond die tijd werd hun werk ook opgepikt door Henri van Loenen, directeur van CJP, het Cultureel Jongeren Paspoort. Het doel van de stichting is cultureel bewustzijn bij jongeren kweken. Van Loenen nam de "Enschedese School" in dienst om een stripboek te maken dat naar de CJP-leden gestuurd zou worden. Het team besloot om in één verhaal zowel literatuur als hard-boiled pulpstrips te parodiëren. Maas en Wisselink knipten prentjes en scènes uit reeds bestaande oorlog, misdaad en romantische stripverhalen, vooral van Italiaanse origine. Ze bouwden deze om tot een nieuwe verhaallijn met teksten die de literaire klassieker 'De donkere kamer van Damokles' (1958) van Willem Frederik Hermans parodieerden. In de originele oorlogsroman raakt het hoofdpersonage Henri Osewoudt bij het verzet betrokken via zijn mysterieuze dubbelganger Dorbeck. In het stripboek zijn de namen van de hoofdpersonages veranderd in Henk Osseworst en Droogbek. De strip volgt het verhaal verder zeer trouw, maar voegt ironische dialogen toe en tamelijk maffe visuele collages in verschillende tekenstijlen. Wisselink en Visser ontwierpen de cover.

De doka van Hercules

'De Doka van Hercules door W.F. Bernards' bereikte echter nooit zijn doelpubliek. De CJP distributiecentra in Ermelo en Middelharnis protesteerden tegen het werk en lichtten de directie in, met Han Lammers aan het hoofd. Het bestuur vond dat een gerespecteerde culturele stichting niet zo'n inferieur stuk kunst mocht uitbrengen, zeker als het één van Nederland's grootste schrijvers zou beledigen. Afgezien van de 500 reeds verspreidde kopieën werd de ganse druk vernietigd, zeer tot ongenoegen van directeur Van Loenen en de auteurs. Gelukkig wilde de Amsterdamse uitgever Ger van Wulften deze unieke strip niet in vergetelheid laten verzanden. In datzelfde jaar nog, 1981, publiceerde hij het boek via zijn uitgeverij Espee en voegde op de schutbladen krantenknipsels toe over de CJP censuur.

De doka van Hercules
'De doka van Hercules'.

Nalatenschap
De meest vruchtbare periode van "De Enschedese School" vond tussen 1977 en 1985 plaats. In Amsterdam sloten andere artiesten zich aan, maar uiteenlopende standpunten deden de oorspronkelijke groep uiteindelijk uit elkaar vallen. Sommige leden wilden "hoge" kunst maken, terwijl anderen, zoals Visser en Wisselink die in 1985 vertrokken, een lichtvoetigere aanpake prefereerden. In 1997 hief het collectief zich officieel op met de overzichtstentoonstelling 'Zelfmoord op verjaardag!' in het Stedelijk Museum in Amsterdam. In de tentoonstellingscatalogus toonden sommige leden zich kritisch over hun eigen bijdragen, zeker omdat de groep nooit een standvastige huisstijl of visie volhield.

Kees Maas bleef actief als onafhankelijk graficus, beeldhouwer en performer. Johan Visser heeft zijn eigen reclamebureau, terwijl Willem Wisselink sinds 1989 als filmregisseur en graficus heeft gewerkt via zijn eigen bedrijf Mixed Media. De groepsideoloog Frans Oosterhof is actief als illustrator, graficus/collage-artiesten en schilder. Ex-lid Rose Marie Gerritsen is fotograaf en schilder, terwijl Dingenus van de Vrie assistent-conservator is van het Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Ouder lid Geert Voskamp was ook mede-oprichter van de kunstgroep Instituut Houtappel, en was succesvol met theaterproducties.

De doka van Hercules
'De doka van Hercules'.

Engelse biografie in de Comiclopedia

Register van tekenaars

(Tekst door Bas Schuddeboom)