Stripgeschiedenis

Opland

Cartoon from 11/8/1962, by Opland
Karikatuur van Nederlands Minister van Buitenlandse Zaken en later secretaris-generaal van de N.A.V.O. Joseph Luns. 

Opland was een politieke cartoonist die in de tweede helft van de 20ste eeuw actief. Zijn lange carrière omvatte meer dan een halve eeuw. Aan het begin van zijn carrière was hij de jongste en aan het eind de oudste Nederlandse cartoonist aller tijden. Tussen 1947 en 2001 tekende hij honderden politieke cartoons voor zowel De Groene Amsterdammer als De Volkskrant. Toch blijft Opland bij het grote publiek vooral in de herinnering vanwege zijn maatschappijkritische posters. De meest iconische hiervan steunde de anti-kernwapenbetogingen tijdens de jaren 1980 en toont een vrouwtje dat een raket wegschopt. Deze tekening werd wereldwijd verspreid als het officiële symbool van de beweging. Oplands cartoons maakten soms gebruik van sequentiële illustraties, maar hij tekende ook een daadwerkelijke tekststrip: 'De Wonderlijke Avonturen van Anna' (1979-1980). In tegenstelling tot zijn politieke cartoons was dit een apolitieke humoristische avonturenstrip.

Jonge jaren en vroege carrière
Opland, wiens echte naam Rob Wout was, werd op 18 juli 1928 in Amsterdam geboren als de zoon van een boekhouder. Zijn eerste tekeningen verschenen in schoolkranten en later in de PvdA partijbladen Paraat en Met Volle Zeilen. Hij studeerde politieke wetenschappen aan de UVA, maar maakte zijn studie nooit af omdat hij door pleuritis werd getroffen. Na de oorlog kreeg hij een baan bij Vrij Nederland, maar dan op de cliché-afdeling. Opland wilde dolgraag cartoons in het blad publiceren, maar werd in plaats daarvan naar De Groene Amsterdammer gestuurd.

Cartoon by Opland
Cartoon door Opland, 4 augustus 1962, over Groot-Brittannië's overweging om zich bij de Europese Unie aan te sluiten "als m'n kroost ook mee mag doen!", doelend op de koloniën van het Britse Gemenebest. De drie politici die wanhopig toekijken zijn N.A.V.O.-secretaris-generaal Joseph Luns, Belgisch Minister van Buitenlandse Zaken Paul-Henri Spaak en de Nederlandse Minister van Economische Zaken Jan de Pous..

Grafische carrière
Op 22 februari 1947 publiceerde Opland zijn eerste politieke cartoon in De Kleine Krant, een bijlage van De Groene Amsterdammer. Hij ondertekende zijn werk met het pseudoniem "Opland", een contaminatie van de namen van twee schoolvrienden, Eddy van Opzeeland en Klaas op 't Land. Destijds was Opland 18 jaar oud, wat hem de jongste Nederlandse cartoonist ooit maakt, een record dat ook vandaag de dag nog stand houdt. In 1948 debuteerde hij ook in De Volkskrant. De tekenaar kon nu zijn oorspronkelijke baan opzeggen om tot aan zijn dood in 2001 huiscartoonist bij beide bladen te blijven. Zijn cartoons verschenen af en toe ook in bladen als Paraat, Met Volle Zeilen, De Vlam, Het Parool, Nieuw Utrechts Dagblad en... Vrij Nederland.

Behalve politieke cartoons maakte Opland ook illustraties voor deze bladen. Hij ontwierp parodieën op bordspelen, zoals zijn ganzenbord over de Nederlandse politiek (1963) en zijn satire op conservatief denken in spelvorm (1975). Laatstgenoemd spel begint op het laatst genummerde vakje en werkt dan achterstevoren naar "start" toe. Opland illustreerde ook de column van Jeanne Roos in Het Parool, die in 1962 ook in boekvorm werd gebundeld. De Groene Amsterdammer publiceerde verder gedichten die Opland onder verschillende bespottelijke pseudoniemen schreef, zoals Adje Beenhakker, Tarquinia Edelstein, Hermine Troosteloos, Abraham Heenvliet en Pjotr Primsey Primakof. Hij versierde tijdens de wereldtentoonstellingen in Brussel (1958) en Montréal (1967) de muren van het Nederlands paviljoen. In zijn vrije tijd maakte hij vele schilderijen. Opland schreef en illustreerde ook twee kinderboeken voor zijn dochter. Ze verschenen in druk als 'De Sneeuwpop' (1980) en 'De Muts van de Keizer' (1980).

Missile protest by Opland

Stijl
Opland had geen tekenopleiding genoten. Hij tekende in een eenvoudige stijl met dikke lijnen en gestileerde vormen. Zijn personages hebben een wat naïeve, haast kinderlijke uitstraling. Zijn werk in De Groene Amsterdammer was sober en schematisch, terwijl zijn tekeningen in De Volkskrant vrolijker en levendiger waren, vol personages en details.

Activisme
Opland was ook in het dagelijks leven sociaal bewust. In 1963, nadat hij vernam dat Duitse raket- en explosievenexperts in Egypte actief waren, schreef hij een brief naar de Duitse bondskanselier Konrad Adenauer met het verzoek zijn "landgenoten in te tomen zodat ze konden worden verhinderd naar hun natuurlijke afwijkingen terug te keren." Hij maakte diverse posters, logo's, flyers en pamfletten om de feministische groepering Dolle Mina te steunen, maar ook voor de medische steun aan de slachtoffers van de Vietnamoorlog en de legalisatie van abortus. Zijn cartoons tekenden verder protest aan tegen het Griekse kolonelsregime, Pinochets junta in Chili, apartheid, racisme en zijn beroemdste goede doel: de anti-kernwapenprotesten. Oplands ontwerp van een klein, maar vinnig vrouwtje dat een raket wegschopt is iconisch geworden. Tijdens de jaren 1980 was het op vele borden en posters te zien. De internationale antirakettenbeweging koos haar als officiële mascotte. Algauw verscheen Oplands cartoon in alle hoeken van de wereld, waarmee het zijn meest wijd verspreide ontwerp werd.

De Wonderlijke Avonturen van Anna, by Opland

Strips
Opland maakte voornamelijk cartoons die uit één afbeelding bestonden, maar af en toe maakte hij ook gebruik van strips. Een cartoon uit 1957 verbeeldde de degradatie van Sovjetpoliticus Dmitri Shepilov als een tekststrip. In 1973 maakte Opland een kleurenstrip, 'Spoken Op het Catshuis' (1973), waarin premier Joop den Uyl en zijn vrouw 's nachts wakker worden omdat ze een vreemd geluid horen. Ze vrezen dat het spoken zijn, maar het blijken slechts oppositieleden die lawaai maken. Een rariteit in Oplands carrière is de tekststrip 'De Wonderlijke Avonturen van Anna' (1979-1980), die in De Volkskrant liep en zijn enige poging was om een daadwerkelijke avonturenstrip te maken, gebaseerd op een eigen fictieve creatie in plaats van politieke karikaturen. Het verhaal volgt een moeder van vier kinderen, Anna, die haar leven wil veranderen, aangezien haar echtgenoot een vechtgrage dronkenlap is. Ze beleeft vervolgens een fantastisch avontuur met een happy end.

Opland hield tijdens zijn vakanties ook schetsboeken bij. Sommige hiervan, zoals een reportage uit 1981 over zijn reis over de Atlantische Oceaan, waren in stripstijl getekend. In november-december 1964 nam hij deel aan een stripspecial van het maandblad Ratio, waarin ook werk stond van tekenaars als Peter Vos, Rupert van der Linden, Guus Boissevain, Marten Toonder, Frank Lodeizen, Frits Müller, Hugh Jans, Wibo, Thé Tjong-Khing, Waldemar Post en Peter van Straaten.

De Wonderlijke Avonturen van Anna, by Opland

Controverse
Oplands werk leverde hem niet alleen vrienden op. In 1969 noemde de radiojournalist G.B.J. Hiltermann De Volkskrant "antisemitisch" omdat het de Israëlische oorlogspolitiek bekritiseerden, en citeerde hierbij een cartoon door Opland als voorbeeld. De Volkskrant bracht de zaak voor de rechter. Die vonniste in hun voordeel en Hiltermann moest zijn verontschuldigingen aanbieden voor zijn grove beschuldigingen. Politicus Harm van Riel prees Opland ooit met de verborgen belediging: "Ik zie u niet als een politieke kracht van betekenis. Wel bent u een van de grootste kunstenaars van het land." Ex-premiers Hans van Mierlo en Dries van Agt hadden een grondige hekel aan Oplands werk. Toen de cartoonist stierf vroeg men Van Agt naar een reactie, maar hij beweerde simpelweg dat hij hier geen tijd voor had.

Cartoon by Opland
'Beeld van een Sov-carrière'. Een cartoon uit 1957 die opkomst en val van de Russische minister van Buitenlandse Zaken Dmitri Shepilov verbeeldt. Deze minister moest aftreden vanwege een mislukte coup tegen staatshoofd Nikita Chroetsjov.

Erkenning
Toch werd Oplands werk door vele anderen wel degelijk gerespecteerd, waaronder de politici Norbert Schmelzer, Hans Wiegel, Ed Nijpels en ex-premier Piet de Jong. Schmelzer en De Jong verzamelden zijn cartoons zelfs. Ooit vroegen ze Opland enkele van zijn originelen aan hen te verkopen, wat hij ronduit weigerde, gezien hij niet van lof van politici hield. Desondanks werd in 1964 een tentoonstelling rond Oplands cartoons georganiseerd. Het bijbehorende boek had een voorwoord van minister van Buitenlandse Zaken (en later secretaris-generaal van de N.A.V.O.) Joseph Luns. De tentoonstelling werd door schrijver Godfried Bomans geopend.

Opland kreeg in 1970 de "Lofprijs voor de Nederlandse Journalistiek", aangezien de organisatie hem als een journalist beschouwde die toevallig in een "visueel" medium werkte. In 1988 verkreeg hij de H.M. Werkmanprijs voor zijn ganse oeuvre. Hij won in 1995 ook de Inktspotprijs voor een spotprent over CDA politicus Elco Brinkman.

Dood, nalatenschap en invloed
Met een actieve carrière van bijna 54 jaar, werd de ooit jongste Nederlandse cartoonist aller tijden uiteindelijk de oudste in zijn vakgebied. In 2001 overleed hij aan botkanker, slechts één dag na zijn 73ste verjaardag. Eind 2004 werd zijn werk in het Belfort in Brugge tentoongesteld, samen met werk van de Belgische cartoonist Marec, waarna de expo tot de late zomer van 2005 in het Historisch Centrum Het Markiezenhof in Bergen op Zoom bekeken kon worden.

Boeken over Opland
Ter gelegenheid van de tentoonstelling uit 2004 rond Oplands werk stelden Johanna Jacobs, Geert Mak en Koos van Wering het warm aanbevolen boek 'De Wereld (1947-2001) volgens Opland' samen.

cover by Opland
Cover voor Vrij Nederland.

Engelse biografie in de Comiclopedia
Register van tekenaars

(Tekst door Kjell Knudde)