Stripgeschiedenis

Jan Steeman

Noortje door Jan Steeman
Noortje in 1999

Jan Steeman had een productieve carrière in de Nederlandse stripindustrie. Tijdens een periode van meer dan 60 jaar werkte hij voor de meeste toonaangevende stripbladen. Steeman leende zijn semi-realistische tekenstijl aan de sciencefictionstrip 'Arad en Maya' (1970-1975) in Sjors en de voetbalstrip 'Roel Dijkstra' (1975-1981) in Eppo. Zijn bekendste creatie is echter de stripreeks 'Noortje' (1975-2016) die hij 41 jaar lang samen met Patty Klein maakte voor het meisjesblad Tina. Dit is de langstlopende Nederlandse stripreeks die ononderbroken door één en hetzelfde team werd gemaakt.

Het Stoomhuis, by Jan Steeman (from Prins Leo)
Het Stoomhuis (from Prins Leo)

Steeman werd op 23 mei 1933 in Schagen geboren en groeide op terwijl hij strips als 'Kapitein Rob' door Pieter Kuhn en 'Prince Valiant' door Hal Foster las. De autodidact begon zijn carrière als illustrator voor het Haagse scoutingblad Alle Hens. Hij illustreerde er gedurende het hele decennium tekstverhalen en artikelen en in 1956 maakt hij ook samen met schrijver Frans Hummelman de strip 'Pinkie en de Tijdlift'. Rond dezelfde periode schreef en tekende hij ook het stripverhaal 'Het Stoomhuis, de IJzeren Reus', gebaseerd op het Jules Verne-verhaal 'Het Stoomhuis'. Het werd gepubliceerd in Prins Leo, een promotieblad voor Brinkers margarine.

Rik en het zwarte komplot by Jan Steeman
Rik en het Zwarte Komplot (Taptoe, 1962-1963)

In 1959 maakte Steeman zijn opwachting in het schoolblad Taptoe, uitgegeven door Malmberg. Hij stak er van wal met de gagstrip 'Rik, de reizende reporter', die ook door Frans Hummelman werd geschreven onder het pseudoniem Frans Leonard. Deze strip evolueerde naar een serie onder de titel 'Rik, Clio en Pluk' (1961-1970). Vanaf 2003 werden de 'Rik' verhalen als boekenreeks uitgegeven door Uitgeverij Kippenvel.

TaptoeTaptoe

Steeman maakte ook meer onafhankelijke verhalen voor Taptoe, zoals 'Kokosbomenvoetbal in de stille oceaan' (1961), 'Het Geheimzinnige Vliegveld' (1965), 'Do en Diederik', 'Gevecht, om een vogelbekdier!' (1962-1963), 'Rooie Rug' (1968), 'Wie wint de pepinabeker?' (Okki-Taptoe vakantiebook 1968), 'De Kerstboom' (Okki-Taptoe kerstuitgave 1968) en 'IJspret' (Okki-Taptoe kerstboek 1969). Eind jaren 1960 maakte hij ook drie verhalen met het personage 'Mannetje'.

Hiawatha, by Jan Steeman
De Kleine Boze Wolf (Donald Duck #22, 1969)

In 1964 begon Steeman zijn freelance samenwerking met de Toonder Studio's. Hij werd voornamelijk aangesteld om verhalen rond gelicenseerde figuren te tekenen voor de publicaties van De Geïllustreerde Pers. Hij maakte verhalen rond de Hanna-Barbera figuren 'De Flintstones', 'Yogi Bear' en 'De Steenrakkertjes' voor het tweemaandelijkse stripboek De Flintstones. Tussen 1967 en 1969 tekende hij in afwisseling met Jan van Haasteren de meeste van de vroege lokaal geproduceerde stripverhalen met Walt Disney's 'Grote Boze Wolf' en 'Hiawatha' in de hoofdrollen voor het weekblad Donald Duck. Steeman tekende vooral de wolvenverhalen, terwijl Van Haasteren de Hiawatha's voor zijn rekening nam. Bijna al deze verhalen werden door Andries Brandt en Patty Klein geschreven, alhoewel Lo Hartog van Banda ook wel eens een script schreef. Tussen 1968 en 1970 nam hij van Dick Matena het tekenwerk over van Marten Toonder's krantenstrip 'Panda', die destijds door Eiso Toonder werd geschreven. Hij tekende zeven verhalen (de nrs. 99 tot 105), waarna Jan van Haasteren vermoedelijk de tekenpen overnam.

Panda by Jan Steeman
Panda en de Imp (Limburgsch Dagblad, 2 oktober 1968)

In 1969 presenteerde hij zijn verhaal 'Tijl Dierelier en de Waterknoeier' aan de redactie van het blad Sjors van uitgeverij De Spaarnestad. Het was een nieuwe samenwerking met Frans Hummelman en ging over een man die met dieren kon praten. Hummelman trok zich uiteindelijk uit het project terug en het verhaal werd tot 1972 niet door Steeman afgewerkt, laat staan uitgegeven. Tegen die tijd was Steeman al de tekenaar van twee prominente stripreeksen voor Sjors en had hij zijn samenwerking met Toonder, Taptoe en de scouts stopgezet om het zware werk vol te kunnen houden. In 1970 volgde Steeman ook Jan Kruis op als de tekenaar van 'Sjors en Sjimmie'.

Steeman zou tot het laatste nummer van Sjors in 1975 nieuwe verhalen blijven tekenen, in samenwerking met scenaristen Frans Buissink, Annelies Dekker en Thom Roep. Steeman werkte in dezelfde traditie als Jan Kruis die in 1969 Frans Piët had opgevolgd en de reeks gemoderniseerd. De speelse verhalen uit het Steeman-tijdperk werden echter eerder gekarakteriseerd door sciencefictionelementen, gekenmerkt door de introductie van het ruimtewezen Slork. Amsterdam Boek en Oberon publiceerden vier boekcollecties van Steemans 'Sjors en Sjimmie'-verhalen. De Slork keerde in 1979 terug toen Dennie Christian 'Het Slorklied' uitbracht. Bij die gelegenheid kwam ook een nieuw stripalbum uit, 'De Jacht Op De Slork', van de hand van Steeman en Buissink.

Sjors en Sjimmie by Jan Steeman
Sjors en Sjimmie - De Slordige Slork (1972)

Met scenarist Lo Hartog van Banda werkte Steeman zich via 'Arad en Maya' dieper in het sciencefictiongenre in. De reeks draaide rond de ruimteschipkapitein Arad en biologe Maya die via haar telepathische haarband met dieren en wezens kon communiceren. Het verhaal 'Manus op Mytica' werd in 1973 door Oberon in boekvorm uitgebracht en tussen 1977 en 1980 bracht CentriPress tien albums uit.

Arad en Maya door Jan Steeman
Arad en Maya - De Opmars der Superspinnen (Sjors #1, 1974)

In 1975 fuseerden de stripbladen Sjors en Pep tot het nieuwe blad Eppo. Robert van der Kroft nam 'Sjors en Sjimmie' over en moderniseerde de serie verder in samenwerking het scenaristen Wilbert Plijnaar en Jan van Die. Steeman werd aangesteld om de verhalen van voetballer 'Roel Dijkstra' te tekenen, aan de hand van scripts die door Andries Brandt werden geschreven. Bij de vroege verhalen trad voetballer Willem van Hanegem op als adviseur. Brandt was allesbehalve een voetbalfan en gaf Steeman vrij spel om zelf de sportscènes in te vullen. Het personage was oorspronkelijk een getalenteerde speler die voor de lokale club FC Leidrecht voetbalde, maar naarmate de verhalen vorderden werd hij een internationale voetbalster. Steeman en Brandt maakten tien verhalen rond het personage tot 1981, waarna de Brit Keith Watson en de Serviër Marinko Lebovic nieuwe verhalen tekenden, terwijl Dave Hunt, Jaap Bubenik en Roy Robson (Jacques Post) de scripts voor hun rekening namen. De serie werd in 2016 door Willem Ritsier en Roelof Wijtsma nieuw leven in geblazen en in het heropgerichte Eppo gepubliceerd.

Roel Dijkstra door Jan Steeman
Roel Dijkstra - Thuiswedstrijd (Eppo 12, 1980)

In 1975 was Jan Steeman betrokken bij de lancering van De Vrije Balloen, een satirisch stripblad op initiatief van Patty Klein en Jan van Haasteren. Opgericht uit onvrede over de manier waarop Oberon haar auteurs had behandeld sinds de fusie van Sjors en Pep in Eppo, bood het blad zijn medewerkers volledige artistieke vrijheid. Steeman experimenteerde voor een aantal volwassen stripverhalen met verschillende stijlen. Een verzameling met zijn satirische verhalen rond televisiesterrenidolatrie, moderne kunst en de Nederlandse welvaartsstaat werden als het boek 'Metamorfosen' (1982) door Arboris uitgebracht.

Art from De Vrije Balloen
Uit het alledaagse leven van de heer D. (De Vrije Balloen, 1975)

Hij vernieuwde ook zijn samenwerking met Malmberg voor een aantal verhalen die in Okki werden gepubliceerd, een schoolblad voor jongere kinderen. Deze bevatten o.m. 'De Kleren van meneer Buys' (met Frans Hummelman voor Okki-Jippo Vakantieboek, 1976), 'De Barre Winters van Vroeger' en 'Het Land Achter De Laatste Flat' (script, Frank Herzen, 1978-1979).


Noortje in 1976

Tevens in 1975 ontwikkelde Patty Klein het stuntelende tienermeisje 'Noortje' voor het meidenblad Tina. Ze koos Jan Steeman als de tekenaar en het personage maakte op 12 september dat jaar haar debuut in het 37ste nummer. De strip was een opvallende verschijning in de Tina-nummers van de jaren 1970. Steemans semi-realistische tekenstijl was een welkome afwisseling met de veeleer Britse melodramatische kostschoolverhalen die de pagina's van het blad opvulden. Maar de verhalen en het format vielen nog meer op. 'Noortje' was jarenlang de enige gagstrip in Tina. De strip heeft alle restylingen en incarnaties van het blad overleefd en is nog steeds één van de populairste vaste bijdragen. Tegenwoordig is 'Noortje' de meest realistisch getekende strip temidden van veleer karikaturale stripverhalen. Wie de decennia aan 'Noortje'-verhalen doorbladert krijgt een goed beeld van de veranderende modes, sterren, trends en alle andere belangrijke dingen in het leven van een tienermeisje. Maar de belangrijkste dingen uit haar leven veranderden nooit: haar spinnenfobie, haar vervelende broertje Sander, haar vriendschap met Marlies en natuurlijk haar eeuwige onhandigheid.

Noortje by Jan Steeman
Noortje in the 1990s

De eerste drie 'Noortje'-albums werden in 1980, 1982 en 1984 in de serie 'Tina Toppers' gepubliceerd, maar een reguliere albumreeks bleef uit tot 1994. In 1986 werd Noortje's 500ste blunder gevierd, de 1000ste in 1996 en ter gelegenheid van de 1.500ste gag in 2006 werd er ook een look-a-like wedstrijd georganiseerd. Haar 25ste verjaardag werd in een speciaal themanummer in 2000 gevierd en voor de 40ste verjaardag in 2015 werd een speciaal nummer van Tina uitgebracht met eerbetonen door Gerard Leever ('Suus & Sas'), Jan Vriends ('Roos'), Rene Bergmans ('SfinX'), Bas Schuddeboom ('Tina', 'Jan, Jans en de Kinderen') en Thom Roep ('Madelief'), evenals een hoop redactionele aandacht voor 'Noortje'.

Noortje by Jan Steeman
Noortje in 1997

Tijdens de jaren 1980 en 1990 werkte Steeman tussendoor ook in als visualizer in de reclamewereld. Hij ontwierp in 1992 verder nog de personages 'Haasje en Rammelaar' voor de kinderverhalen en liedjes van Cees Stolk. In oktober 2005 ontving hij de Stripschapprijs voor zijn ganse oeuvre. Steeman bleef werken tot hij flink in de tachtig was. Helaas weerhielden gezondheidsproblemen hem in augustus 2016 na 41 jaar trouwe dienst ervan 'Noortje' nog langer te tekenen. Patty Klein zette de belevenissen van het roodharige meisje verder in samenwerking met Jan's zoon Lucas Steeman die ook voornamelijk actief is als reclametekenaar. Jans zonen Theo en Sander hebben ook als illustratoren gewerkt, terwijl zijn zoon Peter een journalist is.

Jan Steeman overleed in zijn woonplaats Heiloo op 24 januari 2018 als gevolg van nierfalen.

Jan Steeman

Engelse biografie in de Comiclopedia

Register van tekenaars