Stripgeschiedenis

Peter van Straaten

Cartoon by Peter van Straaten

Peter van Straaten was één van Nederlands beroemdste cartoonisten. Hij staat vooral bekend om zijn genadeloze tragikomische voorstellingen van de gewone man en vrouw en zijn dagelijkse krantenstrip 'Vader en Zoon' (1968-1987). Van Straaten blonk zowel uit in politieke cartoons, humoristische strips, satirische observaties van het dagdagelijkse leven als erotische illustraties. Hij kon complete persoonlijkheden en herkenbare gênante situaties vatten in slechts een paar goed neergezette penkrabbels. Zijn spontane lijntekeningen en geraffineerde arceringen zijn onmiddellijk herkenbaar voor generaties Nederlandstalige lezers. Peter van Straaten blijft geliefd bij zowel het grote publiek als zijn collega's in de grafische wereld.


Vader en Zoon

Peter van Straaten werd op 25 maart 1935 in Arnhem geboren als de jongste van vijf jongens. Zijn vader was een architect en tekenen zou een belangrijk onderdeel van zijn jeugd worden. Hij wandelde graag door de bossen met zijn broer Jan en maakte nauwkeurige illustraties voor zijn vogellogboek. Tot zijn vroege invloeden behoren de Britse illustratoren Ronald Searle en Charles Dana Gibson, evenals de Nederlandse illustrator Jo Spier, terwijl Simon Carmiggelts cursiefjes over het alledaagse leven ook sterk met zijn werk verbonden zijn. Andere inspiratiebronnen waren Rembrandt van Rijn, Peter Vos, Quentin Blake, James Montgomery Flagg, Harold Foster, Winsor McCay, Piet van der Hem, Eppo Doeve, Albert Hahn, Leendert Jordaan, Sjoerd Kuperus, Otto Dicke, Jan Sanders, J.H. Isings, Gerard van Straaten, Fougasse, Arthur Rackham, Edmond Dulac en Gustave Doré. Peter publiceerde zijn eerste tekeningen voor zijn schoolkrant en kreeg zijn artistieke opleiding aan de Amsterdamse Kunstnijverheidsschool, die thans bekend staat als de Gerrit Rietveld Academie. Eén van zijn leraren was Lex Metz. Zijn oudste broer Gerard van Straaten was tegen die tijd al actief als striptekenaar en illustrator. Peter begon zijn professionele carrière in 1958 bij de lokale Amsterdamse krant Het Parool, aanvankelijk als reporter-tekenaar en later als politiek cartoonist.

Vader & Zoon by Peter van Straaten
Vader en Zoon

'Vader en Zoon' werd op 12 november 1968 voor het eerst in Het Parool gepubliceerd en telde 7.000 afleveringen tot de strip in 1987 uiteindelijk werd stopgezet. Het was een tekststrip rond een rechts-conservatieve vader en zijn links-progressieve tienerzoon. De vader is luid en impulsief terwijl de zoon eerder kalm en melancholisch is. De strip was een scherpe satire van de generatiekloof en weerspiegelde heel wat politiek-sociale veranderingen uit de jaren 1960, 1970 en 1980, met verwijzingen naar maoisme, de Koude Oorlog en de legalisering van marihuana. 'Vader en Zoon' verscheen oorspronkelijk wekelijks, maar lezers genoten zo van hun dialogen dat het uiteindelijk een dagstrip werd. De strip werd in 1974 ook door de VARA bewerkt tot een tv-sitcom met Guus Hermus en Gees Linnebank in de hoofdrollen. De serie werd vanaf 1970 door Van Gennep in diverse pocketboeken verzameld. De Harmonie bracht in 2000 een grote kloeke verzameling van de strip uit onder de titel 'De Dikke Vader & Zoon'. Het boek werd in 2017 heruitgegeven. De personages kregen zelfs wassen beelden in het Amsterdamse Madame Tussauds!

Llewelyn Fflint, by Peter van Straaten
Llewelyn Fflint

Een andere strip door Van Straaten was 'Llewelyn Flint', over een Victoriaans wetenschapper die mysteries oplost met pseudowetenschappelijke verklaringen. De strip werd door Belgisch scenarist Yvan Delporte geschreven en tussen 1972 en 1973 in het stripblad Pep gepubliceerd. Alhoewel Van Straaten de donkere en mistige straten van London meesterlijk tot leven bracht, paste het format van de klassieke strip hem niet zo en na drie verhalen gaf hij er dan ook de brui aan. Jaren later, in 2016, bliezen Fred de Heij en Ger Apeldoorn 'Llewelyn Flint' nieuw leven in in de pagina's van Stripglossy.

Bij Ons In Het Dorp, by Peter van Straaten
Een ondeugende Hans Wiegel in 'Bij Ons In Het Dorp'

Van Straaten stond ook bekend als een politiek cartoonist. Soms gaf hij commentaar op de internationale politiek, maar dit vond hij uiteindelijk toch wat te overweldigend en daarom verkoos hij de politiek van zijn eigen land. Zijn visie over Nederlandse politiek werd in 'Bij ons in het dorp' (1977) duidelijk gemaakt, een boekje dat hij naar aanleiding van de verkiezingen van 1977 uitbracht. Een klein dorpje werd als metaforische locatie voor de Nederlandse samenleving gebruikt. Premier Joop den Uyl werd als burgemeester voorgesteld. Vice-premier en hoofd van de christen-democratische partij CDA Dries van Agt speelde de rol van dorpsagent, terwijl het hoofd van de conservatief-liberale partij VVD Hans Wiegel onder Van Straatens pen een irritant rotjoch werd. Van Agt speelde ook de rol in de satirische strip 'De Kruistocht van Dries de Betonne', die zijn ambtstermijn als premier (1977-1982) in de middeleeuwen voorstelde. De boekuitgave uit 1981 werd opgedragen aan Harold Foster, de schepper van 'Prince Valiant'.

Alhoewel Van Straaten zes decennia lang als politiek cartoonist werkte had hij altijd het gevoel dat beroemdheden karikaturiseren niet zijn sterkste kant was en dat hij te zacht in zijn overtuigingen was. De enige keer dat hij, volgens hemzelf, eens een krachtig standpunt innam was in 2011 toen zijn cartoon over de kindermisbruikschandalen in de rooms-katholieke kerk de Inktspotprijs won. De tekening toonde een biddend altaarjongetje met een crucifix in zijn kont. Van Straaten ontving zoveel boze brieven van katholieke lezers dat zijn vrouw hem adviseerde het naambordje aan de voordeur te verwijderen.

De kruistocht van Dries de Betonne
De Kruistocht van Dries de Betonne

Van Straaten is bij het grote publiek vooral bekend om zijn éénprentcartoons die onder de titel 'Het Dagelijkse Leven' werden gepubliceerd en in 1988 zijn politieke cartoons in Het Parool vervingen (Joep Bertrams volgde hem als politiek cartoonist op). Ze beelden allemaal eenvoudige alledaagse taferelen uit, vaak op de rand van de banaliteit. De meest gênante situaties worden voorgesteld. Dronkenlappen, mensen die trachten te stoppen met roken, stille dineetjes in restaurants, kantoorbazen die hun secretaresses proberen te verleiden, overspelige koppels, openhartige meidenpraat, schrijvers met writer’s block, senioren die zich als tieners gedragen, verbijsterde museumbezoekers, geforceerde pogingen tot "small talk"... Veel cartoons gaan over mensen die proberen indruk te maken op hun omgeving maar hierin jammerlijk falen. Ze proberen intelligent, hip, cool, sterk, hulpvaardig of aantrekkelijk over te komen, maar zonder succes. De populairste cartoons op dit gebied zijn Van Straatens sekscartoons. Niet zozeer vanwege hun erotiek, maar eerder omdat ze hilarisch hopeloze bedpartners uitbeelden, ofwel in officiële relaties, buitenechtelijke affaires en/of bezoeken aan een prostituee. Deze sekscartoons zijn verzameld en gepubliceerd geweest onder de titel 'Doe Ik 't Goed?' in het Vlaamse blad Humo en de Nederlande editie van het blootblad Penthouse. Van Straaten heeft ook zuiver erotische tekeningen gemaakt zonder grappige ondertitels. Deze zijn in de boeken 'Aanstoot' en 'Nastoot' (1986) verzameld en eveneens tentoongesteld.

Cartoon by Peter van Straaten

Tekst en beeld zijn in Van Straatens cartoons even belangrijk. De humor is subtiel en beeldt vaak één personage af die iets opmerkt, waaruit de lezer kan opmaken wat er voorheen gebeurde (of niet gebeurde). De Nederlandse schrijver en satirist Kees van Kooten (bekend van het duo Van Kooten en De Bie) noemde deze vorm van humor "teruglachen" in zijn boek 'Leve het welwezen' (2015). Afgezien van de grappen zelf zijn Van Straatens tekeningen ook een grote bron van hilariteit. Zijn personages hebben amusante gezichtsuitdrukkingen. Met slechts een paar lijntjes weet hij hen in onmiddellijk herkenbare menselijke archetypen vast te leggen. Sommige zijn doodnormaal, anderen ietwat excentriek, maar ze voelen nooit als karikaturen aan. Allen gedragen ze zich als geloofwaardige individuen.

Afgezien van het Parool zijn Van Straatens dagelijkse cartoons ook in kranten en tijdschriften als Algemeen Dagblad, De Volkskrant, ZIN en MUG Magazine verschenen, terwijl zijn politieke cartoons en voorstellingen van het literaire leven ('Het Literaire Leven') tussen 1968 en 2014 ook in Vrij Nederland verschenen. Zijn cartoons zijn in veel boeken verzameld, van de Van Gennep-collecties uit de jaren 1970 en 1980 tot de actuele boeken op groot formaat die De Harmonie sinds de jaren 2000 uitgeeft. Sinds 1994 verschijnen Van Straatens cartoons ook in de jaarlijkse 'Peter's Zeurkalender'.

Literary life by Peter van Straaten

Naast een begaafd artiest was Peter van Straaten ook een getalenteerd schrijver; Tussen 1986 en 2000 was zijn wekelijkse column over het slonzige leven van alleenstaande moeder Agnes één van de populairste items in het weekblad Vrij Nederland. De reeks was in augustus 1984 in Het Parool opgestart en is ook in romanvorm verzameld.

Met waarschijnlijk tienduizenden tekeningen op zijn naam kondigde Peter van Straaten in februari 2012 na 58 jaar trouwe dienst het einde van zijn dagelijkse cartoon in het Parool aan. In juli 2014 zei hij ook zijn wekelijkse cartoon in Vrij Nederland op. Hij bleef voor De Volkskrant tekenen tot gezondheidsproblemen hem in 2016 dwongen om zich volledig terug te trekken. Zijn laatste cartoon werd op 2 augustus 2016 gepubliceerd en had Groot-Brittannië's terugtrekking uit de Europese Unie als thema.

Cartoon by Peter van Straaten
Cartoon uit De Volkskrant van 3 november 2015, waarmee Peter van Straaten de Inktspotprijs 2016 won

Peter van Straaten werd in 2009 geridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Hij won in 1983 de Stripschapprijs voor zijn strip 'Vader en Zoon', de literaire prijs De Gouden Ganzenveer in 2006 en in 2007 de Jacobus van Looyprijs voor zowel zijn artistieke als literaire kwaliteiten. Hij won de Inktspotprijs voor Beste Politieke Cartoon vaker dan welke Nederlandse cartoonist ook, namelijk vijf keer: in 1994, 1997, 2003, 2010 en 2016. Van Straaten kon de ceremonie in 2016 echter niet bijwonen omdat zijn gezondheid dit niet toeliet. Hij zette een officieel einde achter zijn carrière in een geschreven dankwoord: "Aangenaam verrast. De vijfde Inktspotprijs. Wat een eer! Ik dank de jury en groet al mijn collega’s, die ik kan beloven: dit was de aller-, allerlaatste keer voor mij. Ik ben helaas uitgewerkt."

Peter van Straaten overleed op 8 december 2016 op 81-jarige leeftijd.

Peter van Straaten himself

Engelse biografie in de Comiclopedia

Register van tekenaars