Stripgeschiedenis

Anti-fascistische opiniebladen

door Paul van Reen, 1935
'Onderhoud met Hitler', door Paul van Reen, in De Notenkraker 1935.

In de jaren voorafgaande aan de Tweede Wereldoorlog waren er in Nederland twee politieke opiniebladen die het aandurfden hun mening ongezouten in druk te doen verschijnen: dit waren De Notenkraker en De Groene Amsterdammer. Beide bladen hadden al een geschiedenis van enkele decennia (De Notenkraker vanaf 1902, De Groene vanaf 1877) waarin ze zich in woord en beeld kritisch uitlieten over de actuele politiek, van Boerenoorlog tot Abraham Kuijper, van Koningshuis tot Russische Revolutie.

Cover van De Notenkraker door Tjerk Bottema, 1933Cover van De Groene Amsterdammer door Leendert Jordaan, 1937
Links: Cover van De Notenkraker door Tjerk Bottema, 1933. Rechts: cover van De Groene Amsterdammer door Leendert Jordaan, 1937 ("Het protest der diplomatie"). 

In de jaren dertig stonden deze bladen vooraan in het uiten van duchtige kritiek op het opkomend fascisme en de houding van de Nederlandse regering. De Notenkraker, dat veel meer een prentenblad was dan De Groene, kende tekenaars als George van Raemdonck, Albert Hahn jr., Tjerk Bottema, Peter van Reen en Albert Funke Küpper. Zij tekenden menige scherpe parodie, soms in cartoonvorm, soms in een serie plaatjes voorzien van onderschrift.

door George van Raemdonck in De Notenkraker, 1934
Hermann Göring neemt zijn salaris in ontvangst, door George van Raemdonck in De Notenkraker, 1934.

strip door Albert Funke Kuper uit de Notenkraker
Duitse wetenschap anno 1934, door Albert Funke Kuper in De Notenkraker, 31 januari 1934.

De Groene Amsterdammer was in de eerste plaats een blad voor schrijvers met een uitgesproken mening, maar ook tekenaars leverden hun bijdrage. Johan Braakensiek (1858-1940) was vanaf het begin tot 1931 bij het blad betrokken en leverde vele politieke prenten in een duidelijke, heldere stijl. Leendert Jordaan tekende in 1910-11 al voor De Nieuwe Amsterdammer, en niet lang daarna werd hij de vaste illustrator van De Groene.

De Groene Amsterdammer, 1936De Groene Amsterdammer, 1937
Hierboven twee covers van de Groene Amsterdammer: links uit 1936, waarop Europa, in de gedaante van Olijfje, klem zit tussen het fascisme (Popeye) en het communisme (Brutus). Rechts: de lachende gezichten van vele kopstukken uit de dertiger jaren, 1937. Men herkent o.m. Greta Garbo, Jozef Stalin, Mahatma Gandhi, Anton Mussert, Popeye, Pieter Troelstra, Charlie Chaplin, Albert Einstein, Adolf Hitler, George Bernard Shaw, Grock de clown, Benito Mussolini, Leonid Trotski, Stan Laurel en Hermann Göring om er slechts een aantal te noemen. 

Jordaans stijl was veel scherper dan die van Braakensiek. Hij tekende meer dan dertig jaar, vooral veel imponerende omslagen, en bereikte het hoogtepunt van zijn stijl en scherpheid in de jaren dertig, toen de internationale politiek flink op de hak werd genomen. In 1940, nadat de Duitsers Noorwegen en Denemarken binnenvielen, publiceerde De Groene een themanummer over verraad, waarin NSB en landverraad er ongenadig van langs kregen (Loe de Jong werkte hier ook aan mee met een lang stuk over de vijfde colonne). Na de inval in Nederland forceerde de Groene Amsterdammer een faillissement en verdween, om in 1945 weer onverstoord voort te gaan.

Kabouter Grijphand

In de kinderbijlage van het blad Wij - de Wij voor Jongens en Meisjes - staan verhalen van de onbekende tekenaar Priel. Het lijkt er sterk op alsof hij bij de "domme lieden" onze bedenkelijke oosterbuur heeft geportretteerd.

door George van Raemdonck, 1935door Albert Hahn jr., 1935
Links: cover door George van Raemdonck, 1935. Rechts: cover door Albert Hahn jr., 1935.

De Notenkraker werd na de dood in 1934 van drijvende kracht Albert Funke Küpper nooit meer dezelfde, en verscheen voor het laatst in juli 1936.

door George van Raemdonck, 1933
Hitler "jongejant" niet onverdienstelijk, door George van Raemdonck in De Notenkraker, 1933. 

De LaarzenknechtAnti-NSB propaganda door Charles Boost voor de gemeenteraadsverkiezingen van 1939 (uit De Blaasbalg)