Stripgeschiedenis

2010-2020 Graphic novels & albums

De terugkeer van de wespendief
'De terugkeer van de wespendief' van Aimée de Jongh

In de periode vanaf 2010 lijken er in Nederland meer strips dan ooit te worden uitgegeven. En dat terwijl we al jaren te maken hebben met een krimpende markt! David Steenhuyse van Stripspeciaalzaak.be berekende dat in april 2017 alleen al 159 albums in het Nederlandstalig taalgebied verschenen. Waar de Nederlandse markt van mainstream strips zich jarenlang vooral richtte op softcover uitgaven, lijkt de tijd nu rijp voor luxueuzere boeken. Langzaam maar zeker komen de mooie integrale uitgaven van klassieke Franse en Belgische strips onze zuidelijke landsgrens over. De oorspronkelijke uitgevers Lombard, Dargaud en Dupuis wagen zich liever niet aan Nederlandse vertalingen, maar Arboris ('De Beverpatroelje', 'Sophie', 'Tanguy en Laverdure', 'Guus Slim'), Sherpa ('Roodbaard'), Saga ('De Minimensjes', 'Bruce J. Hawker') en Scratch Books ('Chlorophyl', 'Jan Kordaat') grijpen gretig hun kans. Ook Nederlandse strips als 'Heinz' van Windig & De Jong (Oog & Blik, daarna Scratch), 'Boes' van Wil Raymakers (Saga) en 'Kick Wilstra' van Henk Sprenger (Stokerkade) kunnen rekenen op fraaie verzamelboekwerken. Het underground-werk van Peter Pontiac, Joost Swarte en Mark Smeets wordt gebundeld in prachtige verzamelwerken, respectievelijk 'Rhythm' (Oog&Blik, 2011), 'Bijna Compleet' (Oog & Blik, 2011) en 'Mark Smeets - De triomf van het tekenen' (Scratch Books, 2016). De "Golden Age of Reprint", die in de vroege jaren 2000 bij Amerikaanse uitgeverijen als Fantagraphics en IDW is ingezet, heeft eindelijk Nederland bereikt.

De Nederlandse en Vlaamse jeugd- en humorstrip krijgt een opleving dankzij uitgeverij Strip2000 uit Eindhoven. Het bedrijf was al enige tijd actief als stichting "ter promotie van het stripverhaal", maar timmert vanaf 2011 als uitgeverij aan de weg. Onder andere Luc Cromheecke ('Tom Carbon', 'Roboboy', e.a.), Aimée de Jongh ('Snippers'), Marq van Broekhoven ('Peer de Plintkabouter'), Ype Driessen ('Ype+Willem', 'De VrijMiBoys'), Pieter Hogenbirk ('De Ruyter', 'Rembrandt'), Charel Cambré ('Streetkids'), Mars Gremmen ('Trix'), Floris Oudshoorn ('Swamp Thing'), Wilbert van der Steen ('Ayak + Por') en Kenny Rubenis ('Dating for Geeks') brengen hier hun albums onder. Ook de Tina-strips 'Noortje' (Patty Klein en Jan Steeman), 'Suus & Sas' (Gerard Leever) en 'SfinX' (Rene Bergmans) vinden een (nieuw) thuis bij Strip2000. Daarnaast brengt de uitgeverij een hoop vertalingen van buitenlandse humorstrips uit, en voegt met het imprint Gorilla ook avonturenstrips aan haar fonds toe.

Het aanstekelijke enthousiasme en het ondernemerschap van oprichter Peter van der Heijden zorgen voor een stortvloed aan nieuwe uitgaven. De maandelijkse nieuwe boeken worden feestelijk gepresenteerd op ludieke presentatie-avonden, en het reilen en zeilen op de uitgeverij wordt met een knipoog en veel zelfspot vastgelegd in Ype Driessens fotostrip 'De Uitgeverij', waarin Van der Heijden en zijn medewerkers de hoofdrollen vervullen. De stripwereld reageert dan ook geschokt wanneer Peter van der Heijden op 23 september 2015 plotseling overlijdt. Zijn echtgenote Carolien en medewerker Kurt Morissens doen hun uiterste best om de uitgeverij draaiende te houden, maar moeten in april 2017 hun activiteiten stopzetten.


De Uitgeverij, fotostrip met Peter van der Heijden en Marq van Broekhoven, door Ype Driessen

Een vergelijkbare tragedie vindt plaats bij uitgeverij Soul Food Comics. Dit kleine label brengt vertaalde maatschappelijk betrokken graphic novels uit als 'Supercrash' van Darryl Cunningham, 'Ontaard verklaard' van Una, 'Teleurstellen vergt lef' van Ozge Samanci en 'Irmina' van Barbara Yelin, die ook buiten de stripwereld op lovende kritieken kunnen rekenen. Initiator Guus van Sonsbeek overlijdt op 24 maart 2017 na een jarenlange strijd tegen lymfeklierkanker. Soul Food Comics kondigt aan het bedrijf in zijn geest voort te zetten.

Hansje Joustra blijft ook in de jaren 2010 een scherp oog houden voor binnenlandse en buitenlandse literaire beeldverhalen, al vinden er enige verschuivingen plaats. Zijn noodlijdende bedrijf Oog & Blik wordt in 2010 overgenomen door de literaire uitgeverij De Bezige Bij, waar Joustra in 2014 bij een bezuinigingsronde wordt ontslagen. Hij vindt een nieuwe zakenpartner in de persoon van Wiebe Mokken, met wie hij 2014 Scratch Books opricht. Joost Swarte is bij het bedrijf betrokken als adviseur. Veel auteurs blijven trouw aan Joustra en stappen over naar het nieuwe label, waaronder Windig & De Jong, Erik Kriek, Sam Peeters, Michiel van de Pol en Judith Vanistendael. De boeken van Scratch onderscheiden zich al snel vanwege hun hoogwaardige kwaliteit en zorgvuldige afwerking. Hoewel officieel een tijdschrift is het lijvige en prijzige Scratches, dat jaarlijks moet gaan verschijnen, een indrukwekkend boekwerk vol moderne en kunstzinnige strips.

Veel auteurs die in Eppo publiceren kunnen rekenen op een albumuitgave bij Don Lawrence Collection van Rob van Bavel. Jong talent als Evi Nijs, Wouters Goudswaard, Matt Baaij, Frodo De Decker, Daniel Arruda Massa, Marc Weikamp, Rob van Barneveld, Coco Ouwerkerk en Maikel Verkoelen vindt vanaf 2015 een plek bij uitgeverij Syndikaat van Marc de Lobie. Windmill Comics van Johan de Neef, Gerard van de Werken, Rik van Niedek en Ramon Schenk blaast oude comic books als Hip Comics, Sheriff Classics, Super Comics en Avontuur Classics nieuw leven in en biedt naast heruitgaven van klassieke strips van Albert Survie zo ook een springplank voor nieuw talent als Boykoesh en Dinesh van der Berg. Verder blijven Arboris, Silvester Strips en Xtra hun activiteiten voortzetten. Het Noord-Brabantse Dark Dragon Books wordt een grote speler op de markt dankzij de vertaalde uitgaven van onder meer Amerikaanse 'Star Wars' comics.

Sinds de aanstelling van Gert Jan Pos als stripintendant door het Fonds voor Beeldende Kunst, Vormgeving en Bouwkunde in 2009 wagen meer auteurs zich aan persoonlijke en literair georiënteerde boeken. Er volgen collectieve projecten als 'Mooi is dat' (2010) en 'Filmfanfare' (2012), waarin respectievelijk de geschiedenis van de Nederlandse literatuur en de Nederlandse film worden "verstript". Enkele geslaagde projecten ten spijt, is het stripbeleid na 2012 weer afgeschaft en bleek het initiatief ter bevordering van internationalisering, professionalisering, zelfvertrouwen en experiment een beperkt geslaagde exercitie. Al met al konden slechts drie stripmakers rekenen op een subsidie van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, te weten Guido van Driel, Dick Matena en Peter Pontiac. Hierbij moet worden opgemerkt dat geen van de 22 commissieleden van het fonds een connectie heeft met strips.


Rembrandt, door Typex

Strips die op veel persaandacht kunnen rekenen zijn vooral de projecten waarbij het medium gekoppeld wordt aan een andere kunstvorm. Dick Matena blijft in de schijnwerpers staan met zijn stripadaptaties van Nederlandse literatuurklassiekers, en Erik Kriek krijgt internationaal succes met zijn prachtige stripinterpretaties van Lovecraft ('Het onzienbare, en andere verhalen van H. P. Lovecraft', 2012) en zogenaamde "murder ballads" ('In the Pines', 2016). Ook zien we een flink aantal schildersbiografieën verschijnen. Zowel Barbara Stok als Teun Berserik maken in 2012 stripboeken over Vincent van Gogh, en illustrator Typex maakt in 2013 zijn graphic novel debuut met een boek over Rembrandt. En wie kan beter het leven van de Middeleeuwse schilder Jeroen Bosch in stripvorm gieten dan Marcel Ruijters ('Jheronimus', 2015)? In datzelfde jaar mag Ruijters als een van de weinige underground-tekenaars de Stripschapprijs in ontvangst nemen.

Van Dongen naar Afghanistan en weer terug by Jules Calis
Van Brabant naar Afghanistan en terug, door Jules Calis

Een nieuw genre dat op veel succes kan rekenen is de zogenaamde stripjournalistiek. Een van de belangrijkste vertegenwoordigers in Nederland is Jules Calis, die vooral de Amerikaan Joe Sacco als voorbeeld heeft. Voor zijn afstudeerproject aan de Willem de Kooning Academie interviewde hij vijf Nederlandse ISAF-militairen en veteranen uit zijn woonplaats Dongen die in Afghanistan hebben gediend, en bewerkte deze tot het boek 'Van Brabant naar Afghanistan en terug' (2015).

Stad van Klei, door Milan Hulsing
Stad van Klei, door Milan Hulsing

Eveneens geëngageerd is de graphic novel 'Stad van Klei' door Milan Hulsing. Dit boek is een bewerking van een verhaal van de Egyptische schrijver Mohamed El-Baratie en verscheen in 2011, toevallig tegelijktijdig met de rellen in Caïro, waarbij het Egyptische volk in opstand kwam tegen president Mubarak. Het verhaal, over een hoge amtenaar die een stad verzint om de salarissen en bonussen van zijn fictieve politiemacht te innen, is gezet tegen de atmosfeer van corruptie en sociale onrust. Deze graphic novel is, mede door zijn actualiteit maar toch zeker ook vanwege de hoogstaande grafische kwaliteiten, onmiddellijk opgepikt door buitenlandse uitgevers.

Ook 'De kraker, de agent, de jurist en de stad' (2014) is een onderzoeksjournalistieke graphic novel, waarin de recente kraakgeschiedenis vanuit drie perspectieven wordt uitgewerkt. Elk van de drie hoofdstukken is geschreven door een andere onderzoeksjournalist, terwijl Maia Matches, Aart Taminiau en Sjoerd Kaandorp het tekenwerk verzorgen.


Religie in beeld, door Margreet de Heer

Margreet de Heer benadert de stripjournalistiek op geheel eigen wijze. Voor Meinema, een uitgeverij op het gebied van religie en zingeving, analyseert zij in vijf boeken alle aspecten van filosofie, religie, wetenschappen, wereldheerschappij en liefde, hierbij bijgestaan door haar echtgenoot, klankbord en inkleurder Yiri T. Kohl. De persoonlijke, leesbare en geestige manier waarop zij de complexe en vaak gevoelige materie benadert zorgen ervoor dat de boeken veelvuldig in het onderwijs worden gebruikt en tot in Korea worden vertaald! Tekenaar Jan-Bart Dieperink maakt samen met auteur Mark Mieras het gecompliceerde puberbrein inzichtelijk in het educatieve boek 'Heftige Hersens!' (2013). Ter gelegenheid van de honderdste Tour de France brengt Jan Cleijne in zijn boek 'Helden van de Tour' (2013) een eerbetoon aan bekende en onbekende helden uit de wielergeschiedenis.

Naast deze thematische uitgaven komen veel stripmakers met projecten die persoonlijker van aard zijn. De meest aangrijpende hiervan is wel 'STYX of de zesplankenkoorts' (2016) van Peter Pontiac, waarin de Nederlandse undergroundtekenaar zijn strijd tegen leverkanker en naderende dood in beeld brengt. Michiel van de Pol behandelt zijn prille jaren op het liefdespad en zijn moeizame relatie met zijn vader in de autobiografische graphic novels 'Terug naar Johan' (2010) en 'Scherpschutters' (2012), maar laat zien dat hij ook raad weet met fictie in 'Spotters' (2016). Floor de Goede heeft zijn sporen als autobiografische stripmaker al lang en breed verdiend als hij in 2012 met de graphic novel 'Dansen op de vulkaan' de verschillende stadia van zijn liefdesleven in beeld brengt. Ook Robert van Raffe gaat op de autobiografische tour in de graphic novel 'Zonder filter' (2014), waarin hij zijn transformatie tot dandy beschrijft. Frenk Meeuwsen debuteert in 2017 met 'Zen Zonder Meester', een spirituele zoektocht naar zichzelf, de waarheid en de ziel van Japan.


Fucking Hell, door Sam Peeters

Hanco Kolk maakt samen met schrijver Arnon Grunberg het reisverslag in stripvorm 'Van Istanbul naar Bagdad' (2010), en slaat de handen ineen met de Belgische cartoonist Kim Duchateau voor het zeer geslaagde 'De Man van Nu' (2016). Lamelos-tekenaar Sam Peeters gaat op de solotoer met de graphic novel 'In de schaduw van mijn lul' (2010), waarin hij in een geheel eigen universum de spot drijft met het stripmedium. Eveneens eigenzinnig is zijn volgende boek, 'Fucking Hell' (2015), een tragisch doch hartverwarmend liefdesverhaal met de Duivel in de hoofdrol. In 2017 volgt alweer Peeters' derde graphic novel. Het lijvige en tekstloze 'Iedereen op Claudia' is het tragikomische verhaal van een nooit beantwoorde jeugdliefde. Grafisch gezien mag het boek 'Binnenskamers' (2011) van Tim Enthoven niet ongenoemd blijven. De auteur bewerkt herinneringen aan zijn eigen studententijd tot een beeldroman over een ontstellende en meeslepende drang naar perfectie, waarin alle narratieve conventies worden losgelaten.

Binnenskamers door Tim Enthoven
Binnenskamers, door Tim Enthoven

Een van de snelst opkomende talenten is Aimée de Jongh. Naast een succesvolle dagstrip in Metro gooit zij hoge ogen met de psychologische thriller 'De terugkeer van de wespendief' (2014), over een boekhandelaar die gekweld wordt door oude schuldgevoelens nadat hij getuige is van een zelfmoord. Het boek verschijnt al gauw eveneens in het Frans, Spaans, Engels en Servisch, en wordt zelfs bewerkt tot tv-film onder regie van Stanley Kolk en Diederik van Rooijen. Het is overigens niet de eerste Nederlandse graphic novel die verfilmd wordt. Guido van Driel bewerkt zelf zijn strip 'Om mekaar in Dokkum' uit 2004 tot de film ''De wederopstanding van een klootzak', die in januari 2013 op het Internationale Filmfestival in Rotterdam in première gaat.

De wederopstanding van een klootzakDe terugkeer van de wespendief

De oplagen van de Nederlandse graphic novels blijven laag, en slechts weinigen kunnen zonder subsidie leven van hun werk als stripmaker. Toch kunnen we vaststellen dat Nederland op literair stripgebied zeker wat te bieden heeft, vooral gezien de internationale belangstelling voor het werk van Milan Hulsing, Aimée de Jongh, Barbara Stok, Margreet de Heer, Erik Kriek en Marcel Ruijters. Hierbij moet worden opgemerkt dat het Nederlandse boek met de grootste internationale verspreiding 'Jezus Messias' is van Willem de Vink. Van deze uit 1993 stammende strip over het levensverhaal van Jezus Christus wordt op 25 mei 2017 de honderdste(!) vertaling uitgereikt aan Robert van der Kroft in het Rotterdamse Stripmuseum.